W październiku warunki życia pszczół ulegają diametralnej zmianie, ponieważ rodzina pszczela kończy okres letniej aktywności i wchodzi w fazę przygotowań do zimowli. W tym miesiącu kluczowym czynnikiem sterującym zachowaniem owadów jest spadek temperatury oraz gwałtowne skrócenie dnia, co zmusza pszczoły do drastycznego ograniczenia lotów na zewnątrz i skupienia energii na przetrwaniu wewnątrz ula.
Poniżej znajduje się szczegółowy przegląd tego, jak wyglądają warunki życia i zachowanie pszczół w tym okresie:
Formowanie kłębu zimowego
Gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10°C, pszczoły zaczynają reagować fizjologicznie – zbliżają się do siebie i zaczynają formować tzw. kłąb zimowy.
- Kłąb ma kształt zbliżony do kuli, co pozwala na maksymalne ograniczenie strat ciepła.
- Wewnątrz kłębu znajduje się matka pszczela, a owady nieustannie rotują (te z zewnętrznej, chłodniejszej warstwy wchodzą do środka, a te ogrzane wychodzą na zewnątrz).
- Jeśli nastąpi jesienne ocieplenie, kłąb chwilowo się rozluźnia, a pszczoły wracają do aktywnego poruszania się po ulu.
Ograniczenie i zanik lotów
Aktywność zewnętrzna pszczół w październiku zależy ściśle od pogody, która bywa bardzo zmienna:
- W chłodne i deszczowe dni pszczoły w ogóle nie opuszczają ula. Ochłodzenie w granicach 7–9°C unieruchamia pojedyncze owady, a niższe temperatury wywołują u nich odrętwienie.
- W ciepłe, słoneczne dni (tzw. złota polska jesień) pszczoły nadal chętnie wylatują z ula. Młode robotnice odbywają wtedy ważne loty orientacyjne i oczyszczające.
- Jeśli w okolicy kwitną jeszcze późne rośliny poplonowe (np. gorczyca, facelia), pszczoły mogą przynosić do ula ostatnie zapasy pyłku i propolisu. Są one jednak zużywane na bieżąco, a nie magazynowane.
Struktura rodziny i koniec czerwienia
W październiku struktura rodziny pszczelej jest już całkowicie przestawiona na tryb zimowy:
- Brak trutni: Samce zostały już dawno (zazwyczaj pod koniec lata) wypędzone z ula jako niepotrzebny balast żywieniowy na zimę.
- Wygasanie czerwienia: Matka pszczela całkowicie zaprzestaje składania jaj (czerwienia). W pierwszej połowie miesiąca w ulu mogą znajdować się jeszcze ostatnie sztuki wygryzającego się czerwiu, jednak pod koniec października gniazdo powinno być już całkowicie puste.
- Długowieczne pszczoły zimowe: Pokolenie pszczół obecne w ulu w październiku różni się fizjologicznie od pszczół letnich – posiadają one silnie rozwinięte ciało tłuszczowe i żyją nawet do 6–9 miesięcy (w przeciwieństwie do pszczół letnich, które żyją zaledwie kilka tygodni).
Mikroklimat w ulu
Wewnątrz ula pszczoły same regulują temperaturę i wilgotność za pomocą metabolizowania zgromadzonych zapasów cukrowych. Optymalna wilgotność w okolicach kłębu wynosi w tym okresie około 70–75%.
Pszczelarze na tym etapie drastycznie ograniczają jakiekolwiek przeglądy. Wszelkie prace związane z dokarmianiem i układaniem gniazd powinny być zakończone we wrześniu. W październiku jedynie zwęża się wylotki uli w celu ochrony przed gryzoniami (myszami) oraz zabezpiecza się ule przed wilgocią i silnym wiatrem.