Czas właściwego przygotowania rodzin pszczelich do zimowli to najważniejszy okres w roku pszczelarskim. To właśnie zabiegi wykonane w lipcu i sierpniu zaprocentują w następnym roku. Silne, zdrowe i właściwie przygotowane pszczoły z odpowiednią ilością zapasów pokarmu zapewniają nie tylko dobrą zimowlę, ale także obfite zbiory miodu w przyszłym sezonie. Z tego powodu pszczelarze, po ostatnim miodobraniu, powinni zadbać, aby pszczoły właściwie się rozwijały do zimowli. W tym okresie matki powinny mieć zapewnioną właściwą powierzchnię komórek do czerwienia oraz odpowiednio ułożone i zestawione gniazdo złożone z plastrów przeczerwionych – o barwie średnio brązowej (poważnym błędem jest naprzemienne ułożenie plastrów ciemnych i jasnych), a także zapewnioną wystarczającą ilość zapasów pokarmu, zarówno białkowego, jak i węglowodanowego. Obfitość i jakość pyłku kwiatowego decyduje o masie ciała białkowo-tłuszczowego u pszczół robotnic, które będą zimowały.
Ciało tłuszczowe to tkanka zlokalizowana w ciele pszczół, a jej rola jest niezwykle ważna dla całego organizmu – pełni rolę tkanki zapasowej, magazynuje węglowodany, białka i tłuszcze oraz syntetyzuje je do hemolimfy. Ciało tłuszczowe u owadów wytwarzane jest w stadium rozwoju embrionalnego i zbudowane jest z dwóch grup komórek: trofocytów i enocytów. To właśnie z komórek ciała tłuszczowego pszczół samice roztocza Varroa destructor czerpią pożywienie. Zwracam na to uwagę, ponieważ wielu pszczelarzy mylnie uważa, że to dorosła pszczoła, objadając się pyłkiem, wytwarza tkankę tłuszczową. Znaczenie ciała tłuszczowego u pszczół uwidacznia się właśnie w sierpniu i kolejnych miesiącach, ponieważ niedożywione karmicielki porażone przez roztocza i pochodne wirusy nie są wstanie wykarmić i wypielęgnować wartościowego pokolenia potomnego. Taki „łańcuszek zdarzeń” jest podstawą wyjaśnienia „wypszczelania się rodzin pszczelich” jesienią.
To właśnie w sierpniu bardzo często spotykamy w rodzinach „podziurkowany czerw” – jest to pierwsza oznaka zamierających larw i poczwarek. Kolejnym symptomem zapaści kolonii są martwe poczwarki w obrębie ula. Pszczoły z rodzin charakteryzujących się zachowaniem higienicznym intensywnie odsklepiają komórki z zamarłymi poczwarkami i wyrzucają je z komórek. Bardzo podobne zachowanie można zaobserwować w rodzinach z zawieszonymi paskami z gliceryną i kwasem szczawiowym. Przed ulami można spotkać pełzające pszczoły, które z pozoru wyglądają normalnie, ale nie wzbijają się do lotu. Po bliższym przyjrzeniu się widać lekko mętne skrzydła.
W ostatnich kilku latach udało się przebadać próbki takich pszczół w kierunku nosemy i tylko u 4% były obecne mikrosporidia nosemy. Dobrze wykarmione pyłkiem pszczoły w odpowiedniej kondycji przetrwają najtrudniejszy dla siebie okres. Właściwe dokarmianie zimowe rozpoczynamy w drugiej połowie sierpnia, a po 25 sierpnia przystępujemy do „zalewania gniazda”. Zwiększamy częstotliwość i objętość dawek pokarmowych. Stosując syrop cukrowy, przechodzimy na stężenie 3:2. Do syropu cukrowego możemy dodawać napary ziołowe. W herbatkach ziołowych stosujemy następujące zioła: melisę lekarską, której zapach jest bardzo lubiany przez pszczoły, krwawnik biały, który poprawia trawienie, piołun – działa bakteriobójczo i poprawia trawienie, rumianek działający przeciwzapalnie i odkażająco, miętę, stosowaną w chorobach przewodu pokarmowego, skrzyp polny – działa skutecznie na choroby grzybiczne, stosuje się go do opryskiwania chorych rodzin pszczelich lub zakarmienia zimowego, kobylak (szczaw lancetowaty), stosowany do zakarmiania jesiennego i oprysku chorych rodzin, do leczenia nosemozy oraz choroby majowej, działa dobrze przy Nosemie ceranae, piołun – jako wywar z ziół stosowany przy biegunkach oraz nosemozie, wspomaga zwalczanie warrozy, stosuje się go do zakarmiania zimowego lub oprysku rzadkim syropem chorych rodzin, dziurawiec zwyczajny – wykazuje działanie rozkurczowe żołądkowe i przyśpiesza trawienie pyłku pszczelego, działa łagodząco na układ trawienny, pokrzywę zwyczajną, która uzupełnia w organizmie bardzo wiele mikro i makroelementów. Wymienione zioła zawierają także: wapń, fosfor, żelazo, siarkę, potas, jod, sód, witaminy A, K, B2, C, związki aminowe, garbnikowe, kwasy pantotenowy, mrówkowy, glikolowy, glicerolowy, olejki eteryczne, sole mineralne, chlorofil, serotoninę, histaminę, flawonoidy, fitosterole, karotenoidy.
Jeśli używamy podkarmiaczek wiaderkowych, możemy poddać więcej pokarmu, ze względu na to, iż niewielkie otwory w pokrywie podkarmiaczki oraz ograniczona ich ilość sprawia, że pszczoły pobierają pokarm wolniej. Obecnie panujące w naszym kraju warunki klimatyczne nie sprzyjają oszczędnemu podkarmianiu. Celowe jest zwiększenie ilości zapasu zimowego o 2-3 kg, zwłaszcza gdy posiadamy pszczoły o wczesnym rozwoju wiosennym. Wielu pszczelarzy w rodzinach produkcyjnych w okresie przygotowawczym wymienia dwuletnie i starsze matki na młode. Dla zapewnienia silnych rodzin dających obfite zbiory miodu możemy stosować gospodarkę polegającą na łączeniu rodzin produkcyjnych z odkładami. Powoduje to zimowanie silniejszych rodzin z młodymi matkami. W tym czasie umieszczamy starą matkę w klateczce i po 8-9 dniach usuwamy ją, przeglądamy gniazdo – jeśli występują mateczniki ratunkowe, usuwamy je.
Na tak przygotowaną osieroconą rodzinę nakładamy pustą kondygnację ula i przenosimy do niej przygotowany odkład z rozczerwioną matką. Między kondygnacjami umieszczamy papier lub gazetę, poddajemy także syrop. W tym okresie unikamy wyrównywania siły rodzin przez poddawanie do słabnących rodzin i odkładów plastrów z czerwiem z rodzin produkcyjnych. Takie działanie jest właściwe w miesiącach wiosennych, ale w drugiej połowie sezonu przynosi więcej strat niż korzyści. Chcąc pomóc słabym rodzinom, lepiej jest strząsnąć pszczoły z silnych rodzin, przez kilka godzin przetrzymać w rojnicy, a następnie o zmierzchu dosypać po 0,5 kg pszczół do rodzin wymagających pomocy. Okres przygotowawczy to kontynuacja zwalczania warrozy. Metody biologiczno-mechaniczne stosujemy w maju i czerwcu, a po ostatnim miodobraniu przystępujemy do farmakologicznego zwalczania roztoczy Varroa destructor.
Chcąc upewnić się, czy preparaty warrobójcze działają właściwie, stosujemy papierowe wkładki dennicowe (jeżeli nie w całej pasiece, to w losowo wybranych rodzinach). Pamiętajmy, aby środki do zwalczania warrozy stosować przemiennie (co roku inny preparat).
Pożytki sierpniowe
Niewielu pszczelarzy wykorzystuje późne sierpniowe pożytki jako towarowe, a wiąże się to z niepewnością co do odpowiedniego wykorzystania takich pożytków. Zarówno susza, jak i okresy deszczowej i chłodnej aury nie sprzyjają zbieraniu nektaru lub spadzi. Kolejny powód to okres przygotowania pszczół do zimowli, gdyż pszczoły wyczerpane pożytkiem trudniej przygotować do zimowli. Wykorzystanie pożytku z nawłoci i wrzosu jest wymagające i wiąże się ze zwiększonym nakładem pracy, umiejętnym utrzymaniem odpowiedniej siły i zapewnieniem pokarmu. Nawłoć najwcześniej zakwita na przełomie lipca i sierpnia. Wymaga odpowiedniego zaopatrzenia pszczół w pokarm oraz korpusy półnadstawkowe z przeczerwionymi plastrami. Dla utrzymania pszczół w kondycji po pożytku lipowym najlepiej podkarmiać rodziny skrystalizowanym miodem rzepakowym lub ciastem, takie postępowanie podtrzyma czerwienie matek i nie wpłynie na zafałszowanie miodu. Czekając na nektarowanie, w przypadku nawłoci, jak i wrzosu kluczowy jest okres pierwszych 10-12 dni. Jeśli brak jest przybytków, rozpoczynamy dokarmianie, dłuższa zwłoka spowoduje gwałtowne słabnięcie pszczół. Wielu pszczelarzy wykorzystuje zarówno pożytek z nawłoci, jak i wrzosu jako pożytek rozwojowy wspomagający rozwój pszczół pokolenia zimowego – bardzo cenny jest pyłek i z nawłoci, i z wrzosu. Na pożytkach późnych najwydajniej pracują silne odkłady z młodymi matki wykonane w maju. Przed wędrówką na nawłoć i wrzos pamiętajmy o przeleczeniu rodzin, w tym celu możemy wykorzystać paski glicerynowo-szczawiowe, preparat Varromed do polewania pszczół na plastrach lub oprysk 15% kwasem mlekowym. Preparaty oparte na tymolu i olejkach eterycznych pozostawiają bardzo intensywny zapach w ulu, dlatego nie powinny być stosowane. W sierpniu roślinami, które dostarczają pożytków nie tylko pyłkowych, mogą
być kwitnące drzewa i krzewy: katalpa, ewodia aksamitna, śnieguliczka oraz rośliny: kwitnące poplony, niecierpek Roylego, rożnik przerośnięty, przegorzan, koniczyna biała i zapomniana w uprawie saradela.
W pracowni pszczelarskiej
Miesiąc sierpień to bardzo trudny okres dla przechowywania plastrów. Przyczyną jest m.in. to, że w wielu pracowniach brak jest typowej przechowalni plastrów.
Upalne okresy lata powodują masowe namnażanie się barciaka większego.
Aby temu zapobiec, pszczelarze radzą sobie na wiele sposobów:
• przechowywanie plastrów w atmosferze kwasu octowego,
• siarkowanie pomieszczeń z przechowywanymi plastrami,
• przechowywanie plastrów w pomieszczeniach chłodnych (temp. 4-8°C) lub okresowe wymrażanie plastrów,
• stosowanie repelentów,
• opryskiwanie plastrów odpowiednim roztworem – preparat B-401 to skoncentrowany roztwór bakterii Bacillus thuringiensis,
• fumigacja pomieszczeń insektycydami – zabieg niebezpieczny ze względu na pozostałości substancji czynnych na plastrach,
• przechowując plastry w ulu, podstawiając korpusy z plastrami pod rodnię przygotowanych do zimowli rodzin.
Podsumowanie
Sierpień to kluczowy miesiąc w pasiece, który decyduje o sukcesie zimowli i sile rodzin w kolejnym sezonie. Jest to czas przejścia od gospodarki towarowej do intensywnych przygotowań zimowych.
Wszystkie działania musisz podporządkować dwóm celom:
- wyhodowaniu silnego pokolenia długowiecznej pszczoły zimowej
- zabezpieczeniu ula przed chorobami i głodem.
1. Ostatnie miodobranie i układanie gniazd
- Zakończenie zbiorów: Odbierz ostatni miód (np. z lipy czy słonecznika) na początku miesiąca, chyba że stacjonujesz na późnych pożytkach nawłociowych lub wrzosowych.
- Redukcja gniazda: Zdejmij nadstawki oraz trzecie korpusy i ogranicz przestrzeń ula.
- Dobór ramek: W ulu typu Dadant pozostaw około 6–7 ramek.
- Kryteria selekcji: Usuń plastry stare, czarne, puste lub nieodbudowane prawidłowo.
- Zapas pierzgi: Pozostaw w gnieździe 1–2 ramki z pierzgą, która jest niezbędna do wychowu jesiennego czerwiu.
2. Podkarmianie i karmienie zimowe
- Karmienie stymulacyjne: Podaj małe dawki syropu (np. 0,5 litra co drugi dzień) zaraz po miodobraniu, aby pobudzić matkę do intensywnego czerwienia.
- Karmienie główne: Rozpocznij uzupełnianie zapasów zimowych w drugiej połowie sierpnia.
- Proporcje syropu: Stosuj gęsty syrop cukrowy w stosunku 3:2 (cukier do wody) lub gotowe inwerty.
- Bezpieczeństwo syropu: Nigdy nie gotuj cukru, ponieważ wysoka temperatura wytwarza toksyczny dla pszczół związek HMF.
- Termin zakończenia: Pierwszą, główną serię karmienia zakończ najlepiej do końca sierpnia, dając pszczołom czas na spokojne odparowanie i poszycie pokarmu.
3. Walka z Varroa Destructor
- Natychmiastowy start: Rozpocznij leczenie przeciwko warrozie tuż po odebraniu miodu towarowego.
- Wybór preparatów: Zastosuj paski o długim działaniu (np. na bazie flumetryny czy tymolu) lub wykonaj odymianie amitrazą.
- Ochrona młodej pszczoły: Likwidacja roztoczy w sierpniu gwarantuje, że rozwijające się zimowe pokolenie pszczół nie zostanie porażone wirusami.
4. Zapobieganie rabunkom
- Ograniczenie wylotków: Zmniejsz otwory wylotowe do szerokości kilku centymetrów, aby ułatwić pszczołom obronę.
- Higiena pracy: Przeglądy rób sprawnie, wieczorem lub wczesnym rankiem.
- Ostrożność z syropem: Rozlewaj pokarm bardzo uważnie pod wieczór, nie pozostawiając kropel syropu na obudowie ula ani na ziemi.
5. Prace hodowlane
- Wymiana matek: Sierpień to ostatni dzwonek na poddanie młodych, wartościowych matek ratunkowych lub unasiennionych.
- Lepsze przyjęcia: Wykorzystaj izolatory jednoramkowe, ponieważ pod koniec lata pszczoły bywają kapryśne przy przyjmowaniu nowych matek.